Don Albino Núñez. O corazón no Ribeiro

¡Ou, terras de viño roxo,
terras de suor regadas
d´un enxamio de labregos
que sen refolgo as traballan!

Hai pouco máis dun ano tiven a sorte de que Xesús Alonso Montero me fixese un agasallo que está agora entre os meus tesouros máis prezados. Trátase do libro ALBINO NÚÑEZ, ENSAIOS E ARTIGOS (1956-1973), unha colectánea dos traballos en prosa de don Albino Núñez (A Mezquita 1901, Ourense 1974), escritor, pedagogo e poeta ourensán.

Mentiría se dixera que eu coñecía algo da obra de don Albino Núñez antes de ler o primeiro artigo deste libro, Ejemplaridad formidable de Liceo de Arte, publicado no diario La Región o 28 de abril de 1956. A penas sabía que fora o fundador da Academia Estudios Galicia de Ourense, o pai doutro Albino Núñez -delegado de Educación desta provincia alá polo anos noventa-, e que un colexio da capital leva o seu nome. Non obstante, bastoume ler ese primeiro artigo para saber que acababa de atopar a un autor que ía estar entre os meus preferidos. Os restantes traballos non fixeron máis ca reforzar esa primeira impresión e, neste momento, estou convencido que na biblioteca de calquera galego que ame a súa terra non debería faltar este fermoso libro, e con máis razón se ese galego é ourensán.

Xa escribín sobre algúns dos valores que eu aprecio neste libro. Fíxeno no artigo que, baixo o título Os libros que nos fan mellores, encabeza o meu blog. Non obstante, non incluín nesa primeira entrega algo que fun descubrindo segundo avanzaba na lectura do libro: a relación especial de don Albino co Ribeiro. Iso merecía un traballo específico e especial. O que trata de ser este.

Na idea de que case todo ten un carácter relativo, non son home dado ás grandes apoloxías nin ás grandes reprobacións. Por outra banda, entre as miñas afeccións sempre estivo estudar calquera texto que tivera algo que ver co Ribeiro. Terán pasado miles deses escritos diante dos meus ollos, a maioría cargados de eloxios para estas terras – empachosos moitos deles, tamén hai que dicilo-, pero non creo que cheguen a vinte aqueles onde percibín que o autor, ademais de dar algún dato de interese ou describir mellor ou peor a nosa cultura, penetrase ata o cerne do que o Ribeiro significa. Pois ben, na prosa de don Albino, cando se refire ó Ribeiro, descubro, coma en ningún outro –si, digo ben: coma en ningún outro-, a máis profunda comprensión do que estas terras e as súas xentes significan. O que experimento lendo eses textos soamente ten unha comparación: o que sinto con respecto a Galicia cando leo a Castelao.

O Ribeiro de don Albino
Non obstante, que ninguén espere atopar moitos e extensos ensaios sobre o Ribeiro no libro de don Albino. Na realidade, aínda que na atmosfera que gravita sobre a maioría dos textos sempre está presente o Ribeiro, soamente hai tres artigos, máis ben breves, directamente relacionados con esta terra, un que leva por título Saudosa lembranza do Ribeiro, outro sobre Castrelo de Miño e unha Lembranza de don Eladio. Pero é suficiente, non se trata de escribir moito, trátase de escribir ben. A min, para emitir o xuízo que formulei antes, bastaríame con ler a súa Saudosa lembranza do Ribeiro, escrita en 1965 para o programa da II Feira do Viño do Ribeiro, e sobre todo os tres parágrafos que seguen:

«A paisaxe, o viño, os costumes, a gracia do Ribeiro foron ouxeto das máis afervoadas louvanzas, tanto pol-os escritores do país coma pol-os alleos que chegaron a coñecer esta ledizosa bisbarra, unha das máis representativas da meiguice galaica. Coido, noustante, que non se ten feito aínda o poema máis urxente que o Ribeiro está recramando.

Antre todol-os enfeitizos que o Ribeiro posúe, ningún oferce mor atraitivo có que o home ribeirau lle engadiu co seu traballo. Se o Ribeiro é un xardín, se o Ribeiro é unha fonte inesgotabre de riqueza, temos que reconocer que todos istes bés custaron, e siguen custando ós ribeiraus, ríos de suor non menos caudalosos cós que levan as súas cristaíñas augas por antre aquiles viñedos e hortas, que istes rexos labregos traballan tan garimosamente sin axuda de outras forzas máis cás dos seus brazos de aceiro.
A obra dos ribeiraus ten caraiteres de verdadera apopeia. Unha apopeia dina de que algúns dos nosos poetas se afoute a cantala nas máis acesas estrofas...»

Poucas veces se dixo tanto e de xeito tan acertado en tan pouco espacio. Remarca don Albino o feito de sermos un país moi acostumado ás louvanzas de propios e alleos. Pero o aplauso, como escribía en certa ocasión Sánchez Ferlosio, é un espello traidor, nunca desengana, acomódase ós desexos da propia vaidade e caricaturiza a realidade. Elóxiase a cotío a paisaxe, o viño, as costumes do Ribeiro –agora habería que engadir iso que está tan de moda: loar a raigame fidalga das nosas viñas, idea (falsa) que, no colmo da caricatura, enxalza a un dos estamentos sociais máis perniciosos para a historia de España-, pero esquécese, ou tápase, o fundamental: que tódolos encantos do Ribeiro débense en última instancia ó traballo dos ribeiraus, un traballo que custou ríos de suor nunca pagos. Esa é a gran epopeia da que fala don Albino, esa é a fazaña realmente digna dos máis grandes eloxios, nunca escoitados, e dos máis fermosos versos, nunca escritos.

É a idea do traballo dos labregos coma valor principal da nosa cultura. Unha idea que repite don Albino a miúdo para aplicala non só ó Ribeiro senón a toda Galicia. Nun dos seus mellores artigos, Grandezas e miserias da nosa terra, escribe:

«O labrego da nosa terra cavou e cavou sen descanso, colaborando tan enerxicamente coa obra da natureza que a Galiza enteira chegou a ser un verdadeiro xardín. A rixeza da nosa xente campesiña é o eixempro máis solemne da resistencia humá. Por iso entendo que a gran epopeia dos labregos galaicos sería unha das máis grandiosas que poideran escribirse. ¡Que fermoso tema pra un poeta que tivera verdadeiro senso humán da literatura! ¡Canta grandeza.. e tamén canta miseria! Porque, se grande é a obra levada a cabo, non deixa de estar ennegrecia pol-o mal pago recebido pol-a nosa xente.».

Na base desta idea está un dos seus autores preferidos, o P. Feijó, e máis concretamente o ensaio Honra y provecho de la Agricultura, moitas veces citado por don Albino. Escribe no seu artigo Feixóo i-a xente labrega: «Quen escribiu o discurso –refírese a Honra y ...- tiña que ser fillo de Galicia e amante dos seus labregos... dá mostras evidentes do apego que sinte pol-a heroica, sofrida e aldraxada xente que con tan mal pago trocou a dura codia deste curruncho da Iberia húmida nun verdadeiro xardín.». Penso eu, do mesmo xeito, que soamente un fillo do Ribeiro, soamente quen amaba de verdade ás súas xentes –sempre as xentes diante da terra-, podía escribir o que don Albino escribiu. Porque, en efecto, don Albino era un fillo do Ribeiro, un ribeirau, pois aínda que non o fose por nacemento foino por vocación, que, coincido con el, é a forma máis lexítima de ser calquera cousa. Escribe na Saudosa lembranza: «Indaque non fun nado no Ribeiro, téñome por ribeirau. Alí pasei os mellores e máis decisivos anos da miña vida, que foron os da tenra mocedade».

Quixen saber máis sobre as circunstancias que o levaron ó Ribeiro e unha feliz casualidade fixo que o meu traballo xa citado, Os libros que nos fan mellores, chegase ás mans de Carlos Núñez, fillo de don Albino e pai do famoso gaiteiro. Foi el quen me contou a historia que tanto me interesaba:

«O meu pai Albino chegou de mozo novo a Castrelo xunto coa súa nai Benita. O seu pai, Xosé María, músico e labrego, fora facer as américas ó Brasil, e alá faleceu. En Castrelo vivirían Albino e a súa nai na casa dun tío, don Castor Núñez, cura párroco desa freguesía. Grazas a don Castor estudou Albino para Mestre Nacional. A pasión da súa vida foi o ensino, que comezou exercendo nas escolas de Amoroce e Maceda, e máis tarde, logo de aprobar a oposición ó corpo de directores escolares, tivo o seu destino no colexio Concepción Arenal da Coruña. Esta etapa truncouse cando uns homes armados fórono a buscar á súa casa da Mezquita. Tivo un minuto para escapar pola porta da adega antes de que o deteran...»

Perdeu don Albino en 1936 a súa praza de mestre e non foi rehabilitado ata o ano 1959. Non obstante, o brutal castigo non minguou nin un ápice a súa valentía. En maio de 1964 escribía no diario La Noche de Santiago un fermoso artigo sobre Castrelo de Miño. Nel denunciaba con firmeza, non exenta de lirismo, o proxecto de asolagar unha das comarcas máis fértiles de Galicia:

«...He vuelto a recorrer aquellas tierras en las que he vivido durante los mejores años de mi juventud. Por eso, todos sus pueblos, todos sus caminos me son familiares. Solamente me resultan desconocidas las gentes que encuentro a mi paso, porque aunque el paisaje no experimentó cambios sensibles, el tiempo ha renovado implacablemente a las personas. Y siento, claro es, la misma nota melancólica de aquel poeta que volvió viejo a su pueblo...

Esta deliciosa comarca orensana es, sin duda, la más atrayente de las que Galicia ofrece entre sus variadísimos paisajes del interior, y que una monstruosa obra de ingeniería va a sumergir bajo las aguas de un embalse, ya en vías de realización... Quienes consideramos que aún hay bienes muy superiores a los que se miden por la producción en kilowatios, dificilmente nos daremos consolado de la desaparición de unos terrenos catalogados entre las grandes maravillas gallegas...».

Non quedaría nisto a loita de don Albino contra do encoro de Castrelo. Saberíase, pasado o tempo, que foi el o autor do famoso Romance de Castrelo de Miño, o poema anónimo que circulou multicopiado e de boca en boca polo Ribeiro daqueles anos conflictivos.

...

Santa María, Barral
San Payo de Ventosela,
na barca de Portomiro
relembro a vosa traxedia.
...

Don Albino e don Eladio: a terra que nos une.
O mesmo ano 1964 escribiu o outro artigo imprescindible para entender a súa relación co Ribeiro, Lembranza de don Eladio. Era o ano do centenario do nacemento de gran lexicógrafo e poeta ribeirao, a quen consideraba esgrevio ourensán e un dos homes máis representativos da enxebreza galega. É neste mesmo artigo no que don Albino fala do Ribeiro nada menos que coma curazón de Galicia.

Conta como coñeceu a don Eladio na Coruña no ano 1934:

«Pra que don Eladio se fixera de contado amigo meu, foi dabondo con que soubera que se trataba dun ourensán. Mais cando lle dixen que na tenra mocedade residira no Ribeiro, que alí coñecera ó P. Eixán cando andaba a escribir a súa Historia de Ribadavia, e lle falei doutras miudezas sobor dunha terra á que don Eladio tanto apego lle tiña, entón deume unha aperta, da que sempre estarei fachendoso...»

Era don Albino home moi preocupado pola lingua e pola súa defensa, pero non é este o momento de deterse nese aspecto tan valioso da súa obra. Non obstante non podería pasar por alto unha reflexión súa a este respecto e moi eloxiosa para o Ribeiro:

«Lembro saudosamente as terras do Ribeiro –dos tres Ribeiros-, porque n-elas ouvín, con môr enxebreza que en ningures, falar a lingua que arastora estou escribindo.»

Resulta deste xeito lóxico o entusiasmo con que acolleu a publicación do Diccionario de don Eladio, que el cualificaba coma obra cume das letras galegas, e que presumía de dicir, contiña unha pequena emenda nalgúns dos significados dunha verba que don Eladio lle consultara. Escribía con respecto ó valor desta obra:

«Aínda non chegamos os galegos a decatarnos ben do tesouro que posuímos coa pubricación que Galaxia fixo do Diccionario que don Eladio deixou inédito, no que gastou as forzas de moitos homes xuntos. ¡Cánto méreto ten, por todos os coneitos, esta obra xigantesca!»

Recibiu don Eladio a homenaxe que merecía no día das Letras Galegas do ano 2001, pero segue maiormente esquecido no Ribeiro. Non deixa de resultar moi significativo que nin un só centro de ensino da comarca leve o seu nome. Tampouco ten don Albino, que eu saiba, nin unha triste rúa dedicada no Ribeiro. No caso de que as rúas deban levar o nome de persoeiros ilustres, cousa da que eu desconfío á vista de moitos dos nomes que levan, non me cabe a menor dúbida de que, alomenos en Ribadavia e en Castrelo, o nome de don Albino honraría dun xeito extraordinario ós seus veciños, e honraríanos de paso a tódolos ribeiraos por lembrar a un dos mellores entre os nosos. Porque, como xa escribín nalgunha ocasión, hai que querer a todos, pero primeiro ós nosos.

Epílogo
Contábame Carlos Núñez como a primeira vez que subiu ó tren foi un domingo que o seu pai o levou ata Ribadavia desde Ourense, cando aínda era un neno. Ensinoulle os sucalcos sobre o Avia desde a praciña de Buxán, as ruínas do Castelo desde a Alameda. Desde a ponte de San Francisco faloulle daquelas casas tan antigas e dos xudeus. Logo, da viaxe de volta, lembrábase da vista dun val inmenso, do amarelo das mimosas e dun pobo ó fondo, entre viñas e debaixo dun fermoso coto. Lembrábase de como ese val, ese pobo e ese coto ían pasando por diante da fiestra do vagón de segunda; e como o seu pai miraba para aquela paisaxe en silencio mentres o acariñaba na caluga. Logo, aquela visión fórase perdendo a causa do inexorable movemento do tren...

Frutos Fernández González
publicado na revista Fraicellus, nº 12, 2009, pp. 11-14